Στόχος είναι η απομόνωση της ιρανικής οικονομίας από το δολαριακό χρηματοπιστωτικό σύστημα και ο περιορισμός των διεθνών ροών κεφαλαίων.
Ωστόσο, αντί για οικονομική ασφυξία, η εξέλιξη αυτή έχει οδηγήσει σε προσαρμογή και αναδιάρθρωση των καναλιών εμπορίου και πληρωμών.
Το Ιράν πλέον λειτουργεί σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα παράκαμψης κυρώσεων.
Από τη μία πλευρά έχει αναπτύξει ένα εκτεταμένο οικοσύστημα κρυπτονομισμάτων, εκτιμώμενης αξίας 7,7–7,8 δισ. δολαρίων, το οποίο λειτουργεί εκτός SWIFT και παραδοσιακών τραπεζικών δικτύων.
Από την άλλη, έχει ενισχύσει στρατηγικά τη χρήση του κινεζικού γιουάν ως θεσμικού εργαλείου διμερούς εμπορίου με την Κίνα, κυρίως στον τομέα του πετρελαίου.
Στην πράξη, το γιουάν έχει εξελιχθεί σε βασικό μηχανισμό εκκαθάρισης των ιρανο-κινεζικών συναλλαγών.
Τα στοιχεία για την παράκαμψη των κυρώσεων
Πάνω από το 80–90% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου κατευθύνεται προς την κινεζική αγορά, και σημαντικό μέρος αυτών των ροών τιμολογείται και διακανονίζεται σε RMB/γιουάν μέσω κινεζικών τραπεζικών διαύλων και του συστήματος CIPS, το οποίο λειτουργεί ως εναλλακτική υποδομή έναντι του SWIFT και του δολαριακού clearing (της εκκαθάρισης των συναλλαγών).
Ουσιαστικά διαμορφώνεται ένα μοντέλο πετρέλαιο έναντι γιουάν, όπου το ιρανικό πετρέλαιο ανταλλάσσεται με κινεζικό νόμισμα, αλλά τα κεφάλαια δεν κυκλοφορούν ελεύθερα στη διεθνή αγορά.
Αντί για μετατροπή σε δολάρια ή πλήρη επαναπατρισμό, τα έσοδα σε γιουάν παραμένουν σε κινεζικά χρηματοπιστωτικά κανάλια και επανεισάγονται στο Ιράν κυρίως μέσω εισαγωγών κινεζικών αγαθών, βιομηχανικού εξοπλισμού και έργων υποδομής που υλοποιούνται από κινεζικές κρατικές εταιρείες.
Σε πιο δομικό επίπεδο, αυτό δημιουργεί ένα κλειστό εμπορικό κύκλωμα.
Το γιουάν δεν λειτουργεί ως πλήρως ελεύθερα διακινούμενο διεθνές αποθεματικό νόμισμα, αλλά ως λογιστική μονάδα διμερούς εμπορίου μέσα σε ένα ελεγχόμενο κινεζο-ιρανικό χρηματοπιστωτικό οικοσύστημα.
Το σύστημα CIPS επιτρέπει την εκκαθάριση πληρωμών εκτός SWIFT, μειώνοντας την έκθεση στο δολαριακό σύστημα και περιορίζοντας την αποτελεσματικότητα των δευτερογενών κυρώσεων των ΗΠΑ.
Παράλληλα, σε αρκετές περιπτώσεις εφαρμόζονται έμμεσοι μηχανισμοί συμψηφισμού, όπου τα έσοδα από το πετρέλαιο δεν μεταφέρονται ως ελεύθερη ρευστότητα, αλλά μετατρέπονται σε πιστωτικά υπόλοιπα εντός κινεζικών κρατικών ή παρακρατικών επιχειρηματικών δικτύων, τα οποία στη συνέχεια χρησιμοποιούνται για την κάλυψη ιρανικών εισαγωγών.
Αυτό δημιουργεί ένα σύστημα αντισταθμισμένου εμπορίου υψηλής θεσμικής πειθαρχίας, αλλά χαμηλής διαφάνειας.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η Τεχεράνη δεν αντικαθιστά το δολάριο με ένα πλήρως ελεύθερο διεθνές νόμισμα, αλλά με ένα πολιτικά ελεγχόμενο νομισματικό κανάλι.
Το γιουάν λειτουργεί ως “θεσμική διέξοδος” μεγάλης κλίμακας, ενώ τα κρυπτονομίσματα λειτουργούν ως αποκεντρωμένη διέξοδος μικρότερης κλίμακας αλλά υψηλότερης ευελιξίας.
Αποδολαριοποίηση μέσω διμερών συμφωνιών
Η στρατηγική των ΗΠΑ παραμένει η αποδόμηση και των δύο αυτών διαύλων.
Στο μέτωπο των crypto έχουν επιβληθεί στοχευμένες κυρώσεις σε βασικές πλατφόρμες, όπως η Nobitex, ενώ έχουν δεσμευθεί περίπου 1 δισ. δολάρια σε ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία συνδεδεμένα με ιρανικές ροές.
Ωστόσο, το ποσό αυτό παραμένει μικρό σε σχέση με το συνολικό μέγεθος του οικοσυστήματος, γεγονός που δείχνει ότι η ρευστότητα δεν εξαφανίζεται αλλά ανακατευθύνεται.
Στο χρηματοοικονομικό επίπεδο, αυτή η διπλή δομή δημιουργεί ένα νέο περιβάλλον ρίσκου για τις αγορές. Οι κυρώσεις και οι κατασχέσεις προκαλούν μεταβλητότητα στα crypto assets και αυξάνουν το ρυθμιστικό βάρος στα ανταλλακτήρια, ενώ η ενίσχυση του γιουάν μετατοπίζει τη σύγκρουση στο πεδίο της νομισματικής γεωπολιτικής, όπου η αποδολαριοποίηση δεν γίνεται μέσω αγοράς, αλλά μέσω κρατικά ελεγχόμενων διμερών συμφωνιών.
Συνολικά, η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν εξελίσσεται σε ένα υβριδικό οικονομικό σύστημα τριών επιπέδων: το δολάριο εξακολουθεί να κυριαρχεί στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό δίκτυο, το γιουάν λειτουργεί ως θεσμικός μηχανισμός παράκαμψης σε επιλεγμένες εμπορικές ροές, και τα κρυπτονομίσματα ως αποκεντρωμένο κανάλι αποφυγής κυρώσεων.
Το αποτέλεσμα δεν είναι η κατάρρευση των κυρώσεων, αλλά η σταδιακή μετατροπή τους σε ένα πιο σύνθετο, πολυκεντρικό σύστημα διαχείρισης παγκόσμιας ρευστότητας.