Κομβικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση αποτελεί η ένταξη της Bank of Central African States (BEAC) στο Pan-African Payment and Settlement System (PAPSS).
Η εξέλιξη δεν αφορά απλώς την ταχύτητα και το κόστος των διασυνοριακών πληρωμών, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ενίσχυσης της οικονομικής και χρηματοπιστωτικής αυτονομίας της αφρικανικής ηπείρου.
Το PAPSS αποτελεί ένα παν-αφρικανικό σύστημα πληρωμών και διακανονισμού, το οποίο πλέον συνδέει 34 αφρικανικά κράτη.
Η βασική διαφορά σε σχέση με το παραδοσιακό μοντέλο των διεθνών συναλλαγών είναι ότι οι πληρωμές μπορούν να πραγματοποιούνται απευθείας μεταξύ των συμμετεχουσών χωρών, χωρίς να απαιτείται κάθε φορά η μετατροπή των εθνικών νομισμάτων σε δολάρια ή ευρώ και η διαμεσολάβηση τραπεζών εκτός Αφρικής.
Μέχρι σήμερα, μια εμπορική συναλλαγή μεταξύ δύο αφρικανικών χωρών μπορούσε να απαιτεί πολλαπλά στάδια μετατροπής και διακανονισμού μέσω διεθνών τραπεζών.
Το μοντέλο αυτό αύξανε το κόστος και τον χρόνο ολοκλήρωσης των συναλλαγών.
Το PAPSS επιχειρεί να δημιουργήσει έναν ψηφιακό «διάδρομο» που συνδέει τα εθνικά νομίσματα μεταξύ τους.
Η μετάβαση σε απευθείας διακανονισμούς μπορεί να έχει σημαντικό οικονομικό όφελος για τις αφρικανικές οικονομίες.
Σύμφωνα με στοιχεία, η Αφρική θα μπορούσε να εξοικονομεί έως και 5 δισ. δολάρια ετησίως από προμήθειες και κόστη συναλλαγματικών μετατροπών.
Παράλληλα, ο χρόνος εκτέλεσης των συναλλαγών μειώνεται δραστικά.
Ενώ οι παραδοσιακές διασυνοριακές μεταφορές μπορούσαν να απαιτούν αρκετές ημέρες, μέσω του PAPSS οι συναλλαγές μπορούν να ολοκληρώνονται σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα.
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για το ενδοαφρικανικό εμπόριο, καθώς η μείωση του κόστους των πληρωμών μπορεί να καταστήσει πιο ανταγωνιστικές τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των αφρικανικών κρατών.
Η σημασία της ένταξης της BEAC
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η συμμετοχή της BEAC, καθώς αφορά χώρες της Κεντρικής Αφρικής στις οποίες χρησιμοποιείται το φράγκο CFA Κεντρικής Αφρικής (XAF).
Στην περιοχή περιλαμβάνονται το Καμερούν, η Γκαμπόν, η Δημοκρατία του Κονγκό, το Τσαντ, η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και η Ισημερινή Γουινέα.
Το γεγονός ότι οι χώρες αυτές αποκτούν πρόσβαση σε μια παν-αφρικανική υποδομή πληρωμών δημιουργεί νέες δυνατότητες για το ενδοπεριφερειακό εμπόριο και περιορίζει την ανάγκη χρήσης εξωτερικών χρηματοπιστωτικών διαύλων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το ευρώ ή το δολάριο εξαφανίζονται από τις οικονομίες της περιοχής. Σημαίνει, όμως, ότι αποκτούν μικρότερο ρόλο ως υποχρεωτικοί ενδιάμεσοι στις συναλλαγές μεταξύ αφρικανικών χωρών.
Σε γεωοικονομικό επίπεδο, η εξέλιξη μπορεί να θεωρηθεί ως ένα ακόμη βήμα προς τη διαφοροποίηση των αφρικανικών χωρών από το παραδοσιακό δυτικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Η δημιουργία ενός ενιαίου δικτύου πληρωμών συνδέεται άμεσα με την προσπάθεια εμβάθυνσης της African Continental Free Trade Area (AfCFTA).
Η ελεύθερη διακίνηση προϊόντων και υπηρεσιών δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά εάν οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν υψηλό κόστος στις διασυνοριακές πληρωμές.
Το PAPSS φιλοδοξεί να αντιμετωπίσει ακριβώς αυτό το πρόβλημα, δημιουργώντας την απαραίτητη χρηματοπιστωτική υποδομή για την ενίσχυση του ενδοαφρικανικού εμπορίου.
Με άλλα λόγια, η δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς χρειάζεται και ένα αποτελεσματικό σύστημα πληρωμών που να επιτρέπει στις επιχειρήσεις να συναλλάσσονται μεταξύ τους με μικρότερο κόστος και λιγότερους ενδιάμεσους.
Από το PAPSS στο «χρυσό» χρηματοπιστωτικό οικοσύστημα
Παράλληλα με την ανάπτυξη του συστήματος πληρωμών, προωθούνται πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της διαχείρισης του αφρικανικού χρυσού εντός της ηπείρου.
Η Αίγυπτος και η Afreximbank εξετάζουν τη δημιουργία υποδομών που θα μπορούσαν να επιτρέψουν μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας επεξεργασίας, αποθήκευσης και εμπορίας του χρυσού να πραγματοποιείται στην Αφρική.
Στο πλαίσιο αυτό, η Afreximbank έχει εκφράσει πρόθεση να επενδύσει έως και 100 εκατ. δολάρια για την κατασκευή μονάδας διύλισης χρυσού στην Αίγυπτο.
Η λογική είναι απλή: εάν ο χρυσός εξορύσσεται στην Αφρική αλλά η επεξεργασία, η πιστοποίηση και η αποθήκευσή του πραγματοποιούνται σε άλλες αγορές, σημαντικό μέρος της προστιθέμενης αξίας και του ελέγχου παραμένει εκτός ηπείρου.
Η δημιουργία εγχώριων υποδομών θα μπορούσε να επιτρέψει στις αφρικανικές κεντρικές τράπεζες να αξιοποιούν περισσότερο τον εγχώριο χρυσό ως στοιχείο των αποθεματικών τους.
Η ενίσχυση του PAPSS δεν ισοδυναμεί με εγκατάλειψη του δολαρίου από την Αφρική.
Το αμερικανικό νόμισμα παραμένει βασικό νόμισμα του παγκόσμιου εμπορίου, των εμπορευμάτων και των διεθνών χρηματοπιστωτικών αγορών.
Ωστόσο, η δυνατότητα των αφρικανικών κρατών να πραγματοποιούν περισσότερες συναλλαγές μεταξύ τους χωρίς να χρησιμοποιούν το δολάριο ως ενδιάμεσο νόμισμα περιορίζει τον ρόλο του στις συγκεκριμένες συναλλαγές.
Η ουσία βρίσκεται επομένως στη διαφοροποίηση και όχι στην άμεση κατάργηση του δολαρίου.
Η αναφορά στον Muammar Gaddafi
Η εξέλιξη έχει οδηγήσει σε συγκρίσεις με το όραμα του Muammar Gaddafi για μεγαλύτερη οικονομική και νομισματική ανεξαρτησία της Αφρικής.
Ο πρώην ηγέτης της Λιβύης είχε υποστηρίξει την ιδέα μιας περισσότερο ανεξάρτητης αφρικανικής οικονομικής αρχιτεκτονικής και ενός ισχυρότερου ρόλου των αφρικανικών χωρών στη διαχείριση των φυσικών και χρηματοπιστωτικών τους πόρων.
Το σημερινό PAPSS, βέβαια, δεν αποτελεί υλοποίηση ενός ενιαίου αφρικανικού νομίσματος. Οι εθνικές νομισματικές μονάδες εξακολουθούν να υφίστανται.
Η διαφορά είναι ότι το σύστημα επιχειρεί να δημιουργήσει μια ψηφιακή γέφυρα μεταξύ τους, επιτρέποντας στις αφρικανικές οικονομίες να πραγματοποιούν περισσότερες συναλλαγές μεταξύ τους χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά να περνούν από το δολάριο ή το ευρώ.
Η επέκταση του PAPSS αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς τη δημιουργία ενός πιο αυτόνομου αφρικανικού χρηματοπιστωτικού οικοσυστήματος.
Η επιτυχία του εγχειρήματος θα εξαρτηθεί από το πόσες χώρες και τράπεζες θα ενταχθούν στην πλατφόρμα, από τον όγκο των συναλλαγών που θα πραγματοποιούνται μέσω αυτής και από το κατά πόσο οι επιχειρήσεις θα υιοθετήσουν το νέο σύστημα.
Εάν η χρήση του διευρυνθεί, η Αφρική θα έχει αποκτήσει όχι ένα νέο νόμισμα, αλλά κάτι εξίσου σημαντικό: μια δική της υποδομή διασυνοριακών πληρωμών, η οποία μπορεί να μειώσει την εξάρτηση από εξωτερικούς χρηματοπιστωτικούς διαμεσολαβητές.
Σε μια εποχή κατά την οποία η παγκόσμια οικονομία γίνεται ολοένα πιο πολυπολική, το PAPSS αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας της Αφρικής να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στις δικές της εμπορικές και χρηματοπιστωτικές ροές.