Διαλέξεις για τον Φρόϋντ από τον καθηγητή-συγγραφέα Κωνσταντίνο Καλογερά. Υπ’ αριθμόν 5
Διάλεξις υπ’ αριθμόν 5
(1)Η πνευματική εντιμότητα και η ηθική καθαρότητα επιβάλλουν την ευγενική διάθεση του ομιλητή προς τους ακροατές του να εκφράζεται με σεβασμό προς την αλήθεια. Η αλήθεια, που εκφράζεται στον ακροατή, είναι μέρος της όλης αλήθειας και δεν συνδέεται ποτέ με βεβαιότητες. Αυτό, που παίρνουμε από την επιστημονική έρευνα είναι μια διαδρομή αγωνίας, που πρέπει να εκφράζεται με μία αποφασιστική δήλωση: ανυπομονώ να διαψευσθώ από μία άλλη αλήθεια, γιατί ακριβώς αυτός είναι ο αποφασιστικός όρος και η προϋπόθεση για την επιστήμη. Δηλώνω καθαρά: Έχω απέραντη αγάπη για τον άνθρωπο γενικά, για τον καθένα από σας και θέλω αντί για το «καλησπέρα σας», να σας καλέσω να αποφεύγετε μια πραγματική πανδημία στην πνευματική και την κοινωνική μας ζωή και στις ανθρώπινες σχέσεις. Είναι διάχυτη μία επιφανειακή θεώρηση των πραγμάτων, μια υπεραπλούστευση, που γελοιοποιεί την ανθρώπινη σκέψη και την συνδέει με την απλοποίηση, που είναι όμως μαθηματική μέθοδος και σκέψη, σε μια αδικαιολόγητη πνευματική απονέκρωση, όταν απλώς για να πούμε κάτι, σχολιάζουμε με ανευθυνότητα, τί λέει ο άλλος. Απαράβατος όρος είναι: δεν φοράμε την εγωιστική ενδυμασία της διαφωνίας, αλλά εκφράζουμε την συγκροτημένη άποψή μας για ένα θέμα και ο διυποκειμενικός έλεγχος των ακροατών παίρνει θέση και συνθέτει μια αλήθεια. Με την φιλοδοξία μας η νέα αυτή αποδεκτή από όλους μας αλήθεια είναι απλώς ένα σκαλοπάτι για την όλη αλήθεια. Αυτή είναι η μοίρα του ανθρώπου, αλλά και οι σταθερές προϋποθέσεις, με τις οποίες δημιουργούμε τον πολιτισμό. Ο πολιτισμός είναι δημιούργημα της λογικής μας. Επιδιώκει με εργαλείο το λογικό να κατακτήσει το ορθό. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι το λογικό δεν είναι κατ’ ανάγκην και ορθό. Αν θέλουμε να ζήσουμε μια ζωή γεμάτη, αξιοπρεπή, με διαρκές αίτημα την ζωή και την βελτίωσή της, ας αρχίσουμε από αυτή την στιγμή. Ο ποιητής οριοθετεί: «Αν αλήθεια θέλουμε να ζήσουμε καλύτερη ζωή, ας αρχίσουμε τώρα αμέσως. Αν δεν θέλουμε, δεν πειράζει• θα ήταν όμως καλύτερα να αρχίσουμε να πεθαίνουμε». Γνωρίζετε ήδη από τα γραπτά μου, την εκπεφρασμένη άποψή μου, ότι θεωρώ την γνώση ως εργαλείο για την αθανασία και ως προσευχή στον Θεό. Ας εστιάσουμε στο θέμα μας. Ας συνειδητοποιήσουμε την επανάσταση της ψυχανάλυσης. Επί χιλιετίες η κουλτούρα μας θεωρούσε τα όνειρα ως θείο θέλημα. Η πρόταση του Φρόυντ μας οδήγησε σε επανάσταση, ακριβώς γιατί προβάλλει μια ανθρωπολογική ανατροπή. Οδηγεί από την θεώρηση του ονείρου ως υπερφυσικού προμηνύματος στην μετατροπή του σε ψυχολογικό φαινόμενο, σε κατασκεύασμα, ιδιοσκεύασμα του ασυνειδήτου. Αυτή, η εμπεδομένη επί χιλιετίες κατανόηση του ονείρου ως μηνύματος από το μέλλον, έρχεται να λάβει με τον Φρόυντ χαρακτήρα εσωτερικού ψυχικού γεγονότος. Έχουμε πλήρη ανατροπή και διαφορετική τοπολογία. Έτσι η ψυχή αποκτά ένα υπόγειο. Το υπόγειο αυτό ονομάζεται ασυνείδητο και (2)αναγορεύεται σε βασιλική οδό προκειμένου να κατανοήσουμε την ψυχική μας ζωή, τις παράλογες επιλογές μας και τις παράλογες πράξεις μας. Το υπόγειο – με το απύθμενο βάθος – ανέλαβε την ευθύνη να το μετατρέψει από κέντρο δυστυχίας, καταρράκωσης και αγωνίας σε κέντρο ιατρικής φύσεως. Δηλαδή μετέτρεψε το παράλογο του ανθρώπου σε δυνατότητα θεραπείας του, ακριβώς μέσω των ονείρων. Πριν από τον Φρόυντ δεχόμαστε ότι τα όνειρα είναι σύμβολα, που παραπέμπουν σε κάτι εξωτερικό, ανακυκλώνουν την μνήμη μας και δεν έχουν εσωτερική κατάσταση και ζωή. Ο Φρόυντ, με την καινοτόμο επιλογή του, οδήγησε σε μια επιστημονική εποποιία. Διδάσκει, για πρώτη φορά στην επιστημονική ιστορία, ότι τα σύμβολα έχουν εσωτερική ζωή και το περιεχόμενο αυτής της εσωτερικής ζωής γεννιέται στο νόημα: Τα όνειρα για τον Φρόυντ εκφράζουν το βαθύτερο υποκείμενο του ανθρώπου, δηλαδή τον εσώτερο άνθρωπο, αυτόν που κρύβεται, βυθίζεται στο ασυνείδητο, ακριβώς γιατί φοβάται, να εκφράσει τις επιλογές του στην κοινωνία.
Ο Φρόυντ έρχεται επομένως να φέρει το αυτονομημένο σύμβολο και μαζί του ένα καινούργιο χρόνο – προϋπόθεση για έναν πολιτισμό, ο οποίος να στηρίζεται και να αναπτύσσεται στο νόημα και όχι στην μηχανική μας σχέση με τα πράγματα. Με αυτό τον τρόπο, «η ερμηνεία των ονείρων» δείχνει πολύ πειστικά ότι το όνειρο αποτελεί ψυχικό φαινόμενο, το οποίο μελετούμε με όρους ψυχολογίας, έρευνας και επιστήμης και όχι με όρους αποκάλυψης. Δηλαδή το όνειρο είναι φαινόμενο με προέλευση την επιθυμία του ανθρώπου και στόχο την εκπλήρωση αυτής της επιθυμίας. Το όνειρο δηλαδή ξεκινά από κάτι, που ποθώ με τρόπο παραλλαγμένο στις εικόνες του και θέλω, έστω και σε επίπεδο υλικό, να το πραγματοποιήσω. Για αυτό και στον ύπνο μας, παρουσιάζονται έργα ζωής με τρόπο, ο οποίος δίνεται μόνο στα όνειρα. Το γεγονός αυτό επιβάλλει στον Φρόυντ με πρωτοφανή τόλμη να διακρίνει την συνείδηση από το ασυνείδητο και να περιγράψει την λειτουργία των δύο πεδίων και τους μηχανισμούς της επικοινωνίας τους σε τρόπο ώστε η θεραπευτική να είναι η επικοινωνία και η αρρώστια επίσης να είναι επικοινωνία, ασχέτως αν αδυνατούμε να προσδιορίσουμε, πότε ακριβώς συμβαίνει το ένα ή το άλλο. Κατά τον ίδιο τον Φρόυντ, το ασυνείδητο αποτελεί κατεξοχήν ανακάλυψή του. Όλα, όσα ακολουθούν, προεκτείνουν και εμβαθύνουν αυτή την ανακάλυψη στην οποία οδηγείται με πρώτη ύλη τα όνειρα, κυρίως προσωπικά του όνειρα, δηλαδή οδηγείται στην αυτοανάλυσή του. Το λέει καθαρά στον πρόλογο της δευτέρας έκδοσης του βιβλίου του. «Για μένα αυτό το βιβλίο έχει και μία άλλη υποκειμενική σημασία, την οποία μόνο μετά την αποπεράτωσή του, μπόρεσα να κατανοήσω. Αποδείχθηκε σε ένα βαθμό αυτοανάλυσή μου, η αντίδρασή μου στον θάνατο του πατέρα μου, το σημαντικότερο, δηλαδή γεγονός, μία απώλεια με τις (3)μεγαλύτερες επιπτώσεις στην ζωή ενός άνδρα. Τις μεγαλύτερες και όντως ανεξίτηλες, καθώς σύμφωνα με την θεωρία του, ο πατέρας μετατρέπεται σε μέγιστο ανταγωνιστή, από την στιγμή, που απόλυτος συναισθηματικός στόχος του αγοριού γίνεται η μητέρα του. Ο Φρόυντ δεν αναπαύτηκε στην γενική ιδέα και την διαπίστωση, τί είναι το όνειρο. Προχώρησε στην ανάλυσή του περί της λειτουργίας του ονείρου και το έκανε με τρόπο αξιοπρόσεκτο. Βεβαίως είχε στα χέρια του την ιδέα του αυτόνομου συμβόλου, το οποίο αιμοδοτείται από μέσα του, οπότε βάση της ερμηνείας του ονείρου γίνεται η σχέση των εικόνων με την σημασία του ονείρου. Αυτό, που βλέπουμε εδώ, είναι ένα σκηνικό αποκρύψεως εκείνου, το οποίο τελικά λέγεται με το όνειρο. Η δυνατότητα να φέρουμε κοντά το κρυμμένο με το νόημά του συνιστά την ερμηνεία του ονείρου. Εδώ φαίνεται καθαρά, πως η ψυχανάλυση ξεκινά και αναπτύσσεται ως μελέτη του κρυψίματος, ενός τρόπου να μιλάω «εγκαλυψάμενος», όπως λέει κάπου στον Φαίδρο ο Σωκράτης. Δηλαδή κρύπτομαι να εκφράσω ότι έχω να εκφράσω μέσω των παραπλανητικών εικόνων της λειτουργίας του ασυνειδήτου.
Σταθμός της ερμηνείας των ονείρων για τον Φρόυντ είναι ακριβώς η πορεία από το έκδηλο περιεχόμενο του ονείρου στις κρυμμένες βαθιά απωθημένες ιδέες του. Από την ορατή του επιφάνεια στην αόρατη πλευρά του. Σε αυτή την διγλωσσία κρύβεται μεταξύ άλλων το όλο ασυνείδητο. Δεν ήταν μονοσήμαντα τα πράγματα. Δεν υπήρχε ούτε νόημα, ούτε λέξεις. Αντί να μιλάμε απλώς, θα βλέπαμε, όπως βλέπουμε τα πράγματα στην ζωή. Αλλά γιατί, ενώ βλέπω στο όνειρο κάτι αθώο – ας πούμε ένα βιβλίο – μπορεί να νιώσω φοβερή ταραχή και αγωνία; Διότι αυτά τα αισθήματα τα προκαλεί η αόρατη πλευρά, ο υπόγειος λόγος της ονειρικής εικόνας του βιβλίου. Επομένως είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε την λογική, με την οποία συγκροτούνται σε αφήγημα οι παραστάσεις του ονείρου. Το μάθαμε και το χρωστάμε στην ερμηνεία των ονείρων. Ξεκινώντας από την διαπίστωση, ότι το όνειρο είναι μία μεταμφιεσμένη εκπλήρωση απωθημένης μας επιθυμίας, ο Φρόυντ προσπαθεί να δει με ποιους μηχανισμούς λειτουργεί το όνειρο και επιχειρεί να τους αναλύσει. Το μεγαλύτερο μέρος της ερμηνείας των ονείρων αφιερώνεται στην ανάλυση των μηχανισμών του ονείρου. Πρόκειται για την συμπύκνωση, την μετάθεση, την δραματοποίηση και την δημιουργική επεξεργασία. Δεν πρόκειται να σας κάνω ψυχαναλυτές. Θα αποφύγω την εξήγηση των μηχανισμών του ονείρου. Ας προχωρήσουμε αμέσως, βλέποντας την λειτουργία των τεσσάρων αυτών μηχανισμών του ονείρου, όπως μας την δίνει ο Φρόυντ. Μια ασθενής του, ηλικιωμένη, που την ανέλυε για αγχώδη φαινόμενα, ονειρευόταν χωρίς να θυμάται ακριβώς τί, οπότε της έμενε το άγχος. Ονειρεύτηκε λοιπόν και ανέφερε στην ψυχανάλυσή της την εξής ιστορία. Είχε δει στον ύπνο της, (4)πως στο δωμάτιό της, μέσα σε ένα κουτί, υπήρχαν δύο χρυσοκάνθαροι – τα ζωύφια, που λέμε ισπανικές μύγες και χρυσίζουν. Εφόσον οι δύο χρυσοκάνθαροι έμεναν μέσα στο κουτί, θα πέθαιναν από ασφυξία. Σκέφτηκε τότε πως, για να μην πεθάνουν, θα έπρεπε να τους χαρίσει την ελευθερία. Ανοίγει το κουτί και οι κάνθαροι είναι εκεί μέσα ζαλισμένοι και εξαντλημένοι. Ανοίγοντας και το παράθυρο, η μία μύγα πετά προς τα εκεί και βγαίνει έξω. Όμως αμέσως τρέχει και κλείνει το παράθυρο, οπότε ο δεύτερος χρυσοκάνθαρος συνθλίβεται από το παραθυρόφυλλο. Κάποιος μέσα στο όνειρο, φαίνεται να της είπε: «Κλείστο γιατί μπαίνει αέρας» και πάνω που το κλείνει, η μύγα πιάνεται και γίνεται λιώμα. Μάλιστα την μυστηριώδη φωνή, που απαίτησε από την κυρία να κλείσει το παράθυρο, την χαρακτηρίζει μία έκφραση αηδίας.
Αρχίζει η συζήτηση για το όνειρο και η κυρία δηλώνει, ότι ανησυχεί για τον σύζυγό της, ο οποίος απουσιάζει. Έχει πάει σε ταξίδι, άργησε να δώσει ειδήσεις του και εκείνη ανησυχεί, μήπως του συνέβη ατύχημα στο ταξίδι, ανησυχία η οποία εξωτερικεύεται με διάφορες φαντασιώσεις, που παίζουν ρόλο στο όνειρο. Φαντασιώνεται ότι κατά την διάρκεια της αναλύσεως, προτού να δει το όνειρο, είχε εκφράσει στον Φρόυντ ένα παράπονο για την γεροντικότητα – σεξουαλική αδυναμία – του συζύγου. Από την μια το άγχος, που ο σύζυγος έφυγε μακριά• από την άλλη εκείνο το “Και ξέρετε έχω έναν σύζυγο, τον οποίο αγαπάω πολύ, και τώρα έχει αρχίσει να γερνάει», έριχναν στην ανησυχία ένα φως ιδιαίτερο. Μάλιστα προτού να εκθέσει το όνειρο, σε μια προηγούμενη συνεδρία, η κυρία είχε καταθέσει μια άλλη της εμπειρία σε σχέση με τον σύζυγο, και είχε τρομάξει για αυτό που είπε: Σε έναν μικρό διαπληκτισμό με τον σύζυγο, εκείνη άναψε και του είπε «Κρεμάσου». Έχουμε την ανησυχία για το ταξίδι. Έχουμε το «Και τώρα έχει αρχίσει να γερνάει». Έχουμε και το «Κρεμάσου», που πετάχτηκε με το τίποτα. Τρία στοιχεία, των οποίων ο ερμηνευτικός συσχετισμός από τον Φρόυντ φέρνει στην επιφάνεια έναν τέταρτο: Λίγο πριν να θυμηθεί αυτό το ενοχλητικό «Κρεμάσου», είχε διαβάσει ότι όσοι κρεμιούνται, την ώρα εκείνη έχουν στύση. Έτσι ο γεροντισμός του συζύγου, το «Κρεμάσου» και μία ανομολόγητη – κρυμμένη, απωθημένη επιθυμία της συζύγου για σεξουαλική ικανοποίηση, μπορεί να εξηγούν στο όνειρο την γενικότερη αγωνία, που την κατέχει. Αυτή η επιθυμία απωθήθηκε από την κυρία, επειδή δεν ήθελε να επιτρέψει στον εαυτό της να σχολιάσει τις σεξουαλικές επιδόσεις του ανδρός της, αλλά με εκείνο το «Κρεμάσου», το ασυνείδητό της του λέει: «Βρες έναν τρόπο να τα καταφέρνεις, εξασφάλισε στον εαυτό σου μια στύση με κάθε τίμημα». Αλλά ταυτοχρόνως ήταν γνωστό στην κυρία αυτή ότι το πιο ισχυρό αφροδισιακό, που υπήρχε τότε ήταν η κανθαριδίνη και παρασκευαζόταν από τις ισπανικές μύγες. Την χορηγούσαν τότε, (5)όπως σήμερα το βιάγκρα. Συνεπώς το κύριο μέρος του ονειρικού περιεχομένου εξέφραζε την απωθημένη – κρυμμένη επιθυμία της γυναίκας αυτής να έχει σεξουαλική ζωή. Είναι διάχυτη στις κοινωνίες η αντίληψη ότι είναιι ανεπίτρεπτο μια ηλικιωμένη γυναίκα να έχει έκδηλες σεξουαλικές ανάγκες. Η συμπύκνωση, για να γυρίσουμε στους μηχανισμούς της δημιουργίας του ονείρου, συνδέει τους χρυσοκάνθαρους με τον γεροντισμό, με το «Κρεμάσου» και με την κανθαριδίνη. Αυτά όλα για να παραπλανηθεί ο θεατής – ονειρευόμενος, αλλά και ο ακροατής του ονείρου να μην μπορεί να εννοήσει τους συσχετισμούς. Γιατί να μην μπορεί να τους εννοήσει; Διότι η ανάγκη της σεξουαλικής ικανοποίησης ήταν το απαγορευμένο και απωθημένο αίσθημα, η δε απώθηση υποχρέωνε το υποκείμενό της – την ηλικιωμένη κυρία – σε κρύψιμο, σε μεταμφίεση. Για αυτό και η συμπύκνωση συνδέει εξωτερικά – παραπλανητικά τις εικόνες του ονείρου με το περιεχόμενό του, ενώ κατά βάθος η μεταξύ τους σχέση είναι οργανικά εσωτερική. Στο επίπεδο της μεταθέσεως τα πράγματα λειτουργούν αξιακά στα πλαίσια της σκληρότητας. Από την σκληρότητα στην συμπεριφορά του «Κρεμάσου», περνούσε στην απαιτούμενη σκληρότητα της στύσεως. Η Φροϋδική προσέγγιση είναι μαεστρική και δείχνει έναν άνθρωπο, ο οποίος ξέρει να μεταγράφει τις ονειρικές εικόνες στην σφαίρα του νοήματος. Κανένα ονειρικό λεξικό δεν είναι σε θέση να υποδείξει τέτοιες αντιστοιχίες. Όμως το συμβολικό πεδίο του νοήματος βρίσκεται εκεί, στην ψυχική δηλαδή μεταξίωση του ονειρικού υλικού, η οποία καθιστά εφικτή την δραματοποίηση. Τί είναι δραματοποίηση; Είναι η μεταφορά του ονειρικού υλικού σε οπτικές εικόνες – αυτές εδώ παρουσιάζονται με το κουτί με τους κανθάρους, που κινδυνεύουν από ασφυξία, την απελευθέρωσή τους, την σύνθλιψη του ενός, την κανθαριδίνη και όλα τα άλλα. Οι εικόνες αυτές διαθέτουν ορισμένο συμβολικό περιεχόμενο, το οποίο υποστηρίζει την δευτερογενή εργασία του ονείρου – ας πούμε το αφήγημα του ονείρου, ακατάληπτο καθ’ εαυτό, αλλά ερμηνεύσιμο με την ψυχανάλυση. Στην ερμηνεία του ονείρου ο Φρόυντ εισάγει την μέθοδο του ελεύθερου συνειρμού. Η κυρία του παραδείγματος συνδέεται αυτόματα με τους κανθάρους και την κανθαριδίνη και το «Κρεμάσου», ως αίτημα – απωθημένο την αναγκαία στύση του συζύγου της. Συγκεκριμένα κάθε όνειρο, οποιουδήποτε ονειρευόμενου, μέσα από το οποίο περνά η ασύνειδη εκπλήρωση της προσωπικής απωθημένης επιθυμίας, ντυμένης με παραστάσεις – δάνεια, από άσχετα μεταξύ τους γεγονότα. Αίφνης κάτι που είδα, μια λέξη που άκουσα, τυχάρπαστα, ας πούμε πράγματα – που όμως στα ψυχικά υπόγεια συνδέονται, με τα οποία τελείται το εσωτερικό κουκούλωμα – κρύψιμο των απαγορευμένων επιθυμιών. Σημειωτέον ότι το Φροϋδικό εύρημα του ερμηνευτικού ελεύθερου συνειρμού ενέπνευσε και το υπερρεαλιστικό κίνημα, κυρίως στην λογοτεχνική έκφραση με περισσότερο ή λιγότερο ευτυχή αποτελέσματα. Εκείνο που ενδιαφέρει κυρίως να κρατήσουμε από τα (6)προηγούμενα είναι ότι την ερμηνευτική των ονείρων υποβαστάζει η Φροϋδική αντίληψη της μνήμης. Η Φροϋδική μνήμη δεν έχει να κάνει με το τί έκανα χθες, την προηγούμενη εβδομάδα ή πέρσι. Αυτά είναι απλά ενθυμήματα, εξ ού και τα ενθύμια, οι κάρτες από κάποιο ταξίδι μου, ας πούμε στην Ιταλία. Άλλο ενθύμηση άλλο μνήμη. Η ενθύμηση είναι συγκράτηση γεγονότων. Η μνήμη είναι συναίρεση των γεγονότων με τα βιώματά τους και δημιουργία χρόνου εσωτερικού. Προϊόντα αυτού του χρόνου είναι έργα, όπως του Προυστ, του Τζόυς ή του Καβάφη. Ο Φρόυντ κινείται επίσης σε αυτό το επίπεδο. Θεωρεί μάλιστα ως τόπο της απωθημένης μνήμης το ασυνείδητο. Η ψυχανάλυση είναι μία επιστήμη με θεώρηση του χρόνου και με αναγνώριση του ασυνειδήτου ως πηγής αυτού του χρόνου. Για αυτό και στα όνειρα, προνομιακό πεδίο φανερώσεων του ασυνειδήτου, κυριαρχεί μία μορφή χρονικότητας, στην οποία η μνήμη περιλαμβάνει ενθυμήσεις, που μπορεί να ενεργοποιούνται σαν εικόνες του παρόντος και να μπολιάζουν την επιθυμία εισάγοντας δραστικά το απωθημένο – κρυμμένο παρελθόν στο παρόν μας. Το πεδίο και την κίνηση του ενεργού μνημονικού χρόνου ανακάλυψε και περιέγραψε ο Φρόυντ για λογαριασμό της ψυχανάλυσης, με την θεωρία των ονείρων και των ονειρικών καταστάσεων. Θεωρία και ερμηνευτική πρακτική, η οποία μας επιτρέπει να γνωρίσουμε μια αθέατη ψυχική πραγματικότητα – απωθημένη και κρυμμένη – και να ξανασκεφτούμε με νέους όρους την ανθρώπινη περιπέτεια, τόσο σε ατομικό, όσο και συλλογικό επίπεδο. Πριν σας αποχαιρετήσω: Αδυσώπητος εχθρός μας είναι ο θάνατος. Είναι ο μοναδικός νικητής μας. Μπορούμε επιτέλους να κλέψουμε την νίκη του. Ένας τρόπος υπάρχει: Να καταλάβουμε βαθιά το ασυνείδητο, την λειτουργία του και, αν καταφέρουμε, να το ταυτίσουμε με την ψυχή, τότε θα ξέρουμε ότι η ψυχή δεν πεθαίνει. Στο «Χριστός Ανέστη» να μην απαντάτε «Αληθώς Ανέστη», αλλά «Χριστός Ανέστη». Είναι ένα βήμα για να ξεκινήσουμε την μάχη εναντίον του. Θα σας πρότεινα να ακούσετε τον ποιητή: «Αν όμως σεις δείτε το πνεύμα του θανάτου, ανοίξτε διάπλατα την καρδιά σας στο σώμα της ζωής. Γιατί ζωή και θάνατος είναι ένα, όπως είναι ένα ο ποταμός και η θάλασσα. Στο βάθος του πόθου και των επιθυμιών σας βρίσκεται η σιωπηλή σας γνώση για το υπερπέραν». Η δική μου άποψη είναι ότι είμαστε σπόροι. Αν μας θάβουν, ξαναφυτρώνουμε.
Κωνσταντίνος Καλογεράς